ΧΟΡΗΓΟΙ

Η Μεγάλη Ανατροπή


του Στέλιου Σταμπολάκη   

 

Υπάρχουν δύο τρόποι για να δούμε τα άστρα. Όπως πραγματικά είναι και όπως θα επιθυμούσαμε να είναι. Οι πλειάδες είναι μια ομάδα νεαρών αστεριών που τα αναγνωρίζουν οι αστρονόμοι, καθώς φεύγουν από το φυτώριο αερίου και σκόνης. Το νεφέλωμα του καρκίνου, είναι ένα αστρικό νεκροταφείο, όπου αέρια και σκόνη διασκορπίζονται στο διαστρικό χώρο και στο εσωτερικό του νεφελώματος υπάρχει ένα πάλσαρ που πεθαίνει. Οι πλειάδες και το νεφέλωμα του καρκίνου βρίσκονται σ’ ένα αστερισμό που οι αστρολόγοι ονόμασαν πριν πολλά χρόνια Ταύρο. Πίστευαν ότι επηρεάζει την καθημερινή μας ζωή.

Οι αστρονόμοι λένε ότι ο πλανήτης Κρόνος είναι μια τεράστια σφαίρα που αποτελείται από υδρογόνο και ήλιο και περιβάλλεται από δακτυλίους πλάτους 50.000 χιλιομέτρων. Η μεγάλη κόκκινη κηλίδα στο Δία είναι μια τεράστια καταιγίδα που μαίνεται εδώ και ένα εκατομμύριο χρόνια. 

Όμως οι αστρολόγοι πιστεύουν ότι οι πλανήτες επηρεάζουν το χαραχτήρα και το πεπρωμένο των ανθρώπων. Ο Δίας παρουσιάζεται με βασιλικό παράστημα και αρχοντική διάθεση. Ο Κρόνος ο νεκροθάφτης ευνοεί, όπως λένε, τη δυσπιστία, την καχυποψία και τη μοχθηρία. Για τους αστρονόμους ο πλανήτης  Άρης είναι τόσο αληθινός όσο η Γη. Ένας κόσμος που περιμένει να εξερευνηθεί. Όμως οι αστρολόγοι θεωρούν ότι ο Άρης είναι πολεμιστής που υποκινεί φιλονικίες, βία και καταστροφές.

Η διάκριση μεταξύ αστρονομίας και αστρολογίας δεν ήταν πάντα σαφής. Για πολλά χρόνια στην ιστορία η μία περιλάμβανε την άλλη. Ήρθε, όμως, η εποχή που η αστρονομία ξέφυγε από τα όρια της αστρολογίας. Αυτά τα δύο παραδοσιακά πεδία άρχισαν να διαχωρίζονται στη ζωή και το μυαλό του Γιοχάνες  Κέπλερ, ο οποίος εξιχνίασε το μυστήριο του ουρανού, ανακαλύπτοντας ότι μια φυσική δύναμη διέπει τις κινήσεις των πλανητών. Ήταν ο πρώτος αστροφυσικός και ο τελευταίος επιστήμονας αστρολόγος.

   Παρ’ ότι πριν 300 χρόνια περίπου, τα θεμέλια της αστρολογίας κλονίστηκαν για τα καλά, ωστόσο ακόμα και σήμερα πολλοί είναι εκείνοι που την λαμβάνουν σοβαρά υπ’ όψιν. Το να βρεί κανείς ένα περιοδικό αστρολογίας είναι πολύ εύκολη υπόθεση. Σχεδόν κάθε εφημερίδα έχει καθημερινή στήλη αστρολογίας. Όμως καμία εφημερίδα δεν έχει καν εβδομαδιαία στήλη αστρονομίας. Πολλοί άνθρωποι φορούν κοσμήματα με το ζώδιο τους και μελετούν το ωροσκόπιο τους πριν βγούν από το σπίτι. Ακόμα και η γλώσσα μας διατηρεί μια αστρολογική “συνείδηση”.  Λέμε για παράδειγμα «έχω κακό άστρο». Τον Μεσαίωνα πίστευαν ότι οι ασθένειες προκαλούνται από την επίδραση των άστρων. Τα σύμβολα του ζωδιακού κύκλου κοσμούν το άγαλμα του Προμηθέα στη Ν. Υόρκη. Τι είναι αστρολογία στην πραγματικότητα;

Συνδεόμαστε με το Σύμπαν, όχι όμως με τον επιπόλαιο τρόπο που υπόσχεται ή ψευδοεπιστήμη της αστρολογίας. Για κακή της τύχη με πολύ βαθύτερο τρόπο.

   Ο μικρός μας πλανήτης επηρεάζεται πράγματι από ένα άστρο. Ο Ήλιος μας ζεσταίνει, καθορίζει τον καιρό, και κρατά στη ζωή κάθε ζωντανό οργανισμό. Πριν από χιλιάδες χρόνια επικρατούσε η άποψη ότι οι κινήσεις των πλανητών, καθορίζουν την μοίρα βασιλιάδων, δυναστειών και αυτοκρατορειών.

Οι αστρολόγοι μελετούσαν τις κινήσεις των πλανητών και αναρωτιόταν τι είχε συμβεί την τελευταία φορά, που η Αφροδίτη βρισκόταν στον αστερισμό του Κριού. 

   Επρόκειτο για μια επικίνδυνη δουλειά που απαιτούσε επιδεξιότητα. Τους αστρολόγους τότε τους χρησιμοποιούσε μόνο η πολιτική εξουσία. Σε πολλές χώρες ήταν αδίκημα να ερμηνεύονται οι ουράνιοι οιωνοί από άλλους εκτός από τους επίσημους αστρολόγους.  Οι αστρολόγοι που έκαναν ανακριβείς προβλέψεις στην κινέζικη Αυλή, εκτελούνταν. Κάποιοι άλλοι αναθεωρούσαν τα γραπτά τους ώστε να συμφωνούν πλήρως με τα γεγονότα. Η αστρολογία εξελίχθηκε σε παράξενη επιστήμη, ένα μείγμα προσεκτικών παρατηρήσεων, μαθηματικών, καταγραφής στοιχείων, ασαφών σκέψεων και ψευδευλάβιας.

   Ωστόσο η αστρολογία επέζησε και άνθισε γιατί προσέδιδε κοσμικό νόημα στην καθημερινή ρουτίνα της ζωής. Υποτίθεται ότι ικανοποιεί την ανάγκη μας, να νοιώθουμε ότι συνδεόμαστε προσωπικά με το σύμπαν. Στην πραγματικότητα το μόνο που κάνει είναι να μας προτείνει να υιοθετούμε μια πολύ επικίνδυνη μοιρολατρεία. Υποστηρίζει ότι η θέση των πλανητών τη στιγμή της γέννησης μας,επηρεάζει το μέλλον μας. Αν οι ζωές μας ελέγχονται από τις κινήσεις στον ουρανό γιατί να επιχειρήσουμε να αλλάξουμε κάτι;  Σε τελευταία ανάλυση, αν το μέλλον των ανθρώπων το καθόριζαν οι θέσεις των πλανητών τη στιγμή της γέννησης τους, ασφαλώς προκύπτει θέμα ηθικής τάξης και ευθύνης των πράξεων τους.

   Το ενδιαφέρον είναι ότι οι αστρολογικές  προβλέψεις λένε πάντα τι να κάνεις και ποτέ τι πρόκειται να συμβεί. Είναι σκόπιμα ασαφείς για να ταιριάζουν σε όλους ακόμα και όταν διαφωνούν μεταξύ τους.

Οι αστρολόγοι δεν συμφωνούν ούτε στην ερμηνεία συγκεκριμένου ωροσκοπίου.

Πως επηρεάζει κάποιον η θέση του Άρη τη στιγμή της γέννησης του, αν γεννήθηκε σ’ ένα κλειστό δωμάτιο όπου δεν έμπαινε το φως του πλανήτη; Μόνο η βαρύτητα του θα μπορούσε να τον επηρεάσει. Αλλά η επίδραση της βαρύτητας του μαιευτήρα ήταν μεγαλύτερη σε σχέση με τη βαρύτητα του Άρη. Ο Άρης είναι πιο ογκώδης, αλλά ο μαιευτήρας ήταν πιο κοντά. Η επιθυμία μας να συνδεόμαστε με το Σύμπαν αντικατοπτρίζει μια μεγάλη πραγματικότητα.

   Ο μικρός μας πλανήτης επηρεάζεται πράγματι από ένα άστρο.  Πριν από τέσσερα δισεκατομμύρια χρόνια συνέβαλε στη δημιουργία της ζωής στη Γη. Ο Ήλιος μας όμως είναι ένα από τα τρισεκατομμύρια αστέρια του ορατού Σύμπαντος. Οι αναρίθμητοι ήλιοι υπακούουν σε φυσικούς νόμους, κάποιους από τους οποίους γνωρίζουμε ήδη. Πως ανακαλύψαμε την ύπαρξη αυτών των νόμων;

Αν ζούσαμε σ’ ένα πλανήτη όπου δεν αλλάζει τίποτε, δεν θα είχαμε πολλά να κάνουμε ή να ανακαλύψουμε. Αν ζούσαμε σ’ ένα απρόβλεπτο κόσμο, όπου τα πάντα μεταβάλλονται με περίπλοκο ή τυχαίο τρόπο, δεν θα μπορούσαμε να τον κατανοήσουμε και φυσικά δεν θα υπήρχε η επιστήμη. Όμως ζούμε σ’ ένα ενδιάμεσο κόσμο, όπου υφίστανται όντως αλλαγές, αλλά σύμφωνα με κανόνες ή νόμους της φύσης, όπως τους αποκαλούμε. Αν ρίξουμε μια πέτρα αυτή θα πέσει πάντα κάτω.

Ο Ήλιος δύει πάντα στη Δύση και  ανατέλλει πάντα από την Ανατολή.

Τα άστρα κάνουν το ίδιο και χρειάζονται μια ολόκληρη νύχτα για να διασχίσουν τον ουράνιο θόλο. Υπάρχουν διαφορετικοί αστερισμοί σε κάθε εποχή του χρόνου αλλά οι ίδιοι αστερισμοί ανατέλλουν πάντοτε στις αρχές του Φθινοπώρου και δεν ανατέλλει ποτέ ένας αστερισμός που δεν έχουμε ξαναδεί. Κατά συνέπεια, τάξη και σταθερότητα διέπουν τα άστρα.

   Όταν οι αρχαίοι μας πρόγονοι μελέτησαν τον ουρανό, μετά τη δύση του Ήλιου, παρατήρησαν ότι κάποια αστέρια δεν παρέμεναν στην ίδια θέση, σε σχέση με την αμετάβλητη διάταξη άλλων αστερισμών.

Αντιθέτως πέντε αστέρια κινούνταν αργά κατά μήκος του ουρανού, μετά οπισθοχωρούσαν, κάποιους μήνες, και πάλι απομακρύνονταν λες και ήταν αναποφάσιστα. Τα ονομάζουμε «πλανήτες» που σημαίνει «άστρα που περιπλανιούνται». Αυτοί οι πλανήτες ήταν πραγματικό μυστήριο. Σύμφωνα με μια πρώτη ερμηνεία επρόκειτο για ζωντανά πλάσματα.

Πως αλλιώς να εξηγηθεί η παλινδρομική τους συμπεριφορά; Αργότερα πίστευαν ότι ήταν θεοί και, τέλος, θεωρήθηκε ότι έχουν αστρολογικές επιδράσεις.  Η πραγματική λύση του μυστηρίου είναι ότι οι πλανήτες είναι κόσμοι, ότι η Γή είναι ένας απ’ αυτούς και ότι όλοι διαγράφουν τροχιές γύρω από τον Ήλιο, υπακούοντας σε συγκεκριμένους μαθηματικούς νόμους. Αυτή η ανακάλυψη οδήγησε στο σύγχρονο παγκόσμιο πολιτισμό.

Ο συνδυασμός παρατήρησης και φαντασίας είχε ως αποτέλεσμα, την ακριβή περιγραφή του ηλιακού μας  συστήματος. Μόνο τότε θα μπορούσε να απαντηθεί το θεμελιώδες ερώτημα που έχει σχέση με τις βάσεις της σύγχρονης επιστήμης. Τι κάνει τα πάντα να κινούνται;

Πριν  από δύο χιλιάδες χρόνια το ερώτημα αυτό δεν είχε καν τεθεί. Την επικρατούσα άποψη είχε διατυπώσει ο Κλαύδιος Πτολεμαίος, Αλεξανδρινός αστρονόμος και διαπρεπής αστρολόγος της εποχής του.

Ο Πτολεμαίος πίστευε ότι η Γη  ήταν το κέντρο του Σύμπαντος, ότι ο Ήλιος, η Σελήνη και οι πλανήτες, διέγραφαν τροχιά γύρω από τη Γη. Αυτό είναι μια φυσική άποψη. Η Γη φαίνεται σταθερή, στερεή, ακίνητη, ενώ βλέπουμε τα άλλα ουράνια σώματα να ανατέλλουν και να δύουν κάθε μέρα. 

Πως όμως εξηγούνται οι ανάδρομες κινήσεις των πλανητών, όπως του Άρη; Ο Πτολεμαίος πίστευε ότι οι πλανήτες περιστρέφονταν γύρω από τη Γη συνδεδεμένοι σε τέλειες κρυστάλλινες σφαίρες. Όχι όμως άμεσα συνδεδεμένοι με αυτές αλλά έμμεσα μέσω ενός τροχού και όπως φαίνονται από τη Γη, κάνουν τις ανάδρομες κινήσεις.

Αυτό το μοντέλο επέτρεπε τις ακριβείς προβλέψεις των πλανητικών κινήσεων, δηλαδή τη θέση ενός πλανήτη μια συγκεκριμένη μέρα. Ασφαλώς αρκετά καλές προβλέψεις για την ακρίβεια των μετρήσεων, για την εποχή του Πτολεμαίου αλλά και αργότερα. Η εκκλησία υποστήριξε το μοντέλο στα σκοτεινά χρόνια του Μεσαίωνα και απέτρεψε την πρόοδο της αστρονομίας για 1500 χρόνια.

   Τελικά, το 1543, μια διαφορετική ερμηνεία των κινήσεων των πλανητών, δημοσιεύτηκε από ένα Πολωνό κληρικό, τον Νικόλαο Κοπέρνικο. Η πιο τολμηρή του πρόταση ήταν ότι ο Ήλιος  και όχι η Γη, αποτελούσε το κέντρο του κόσμου.

Η Γη ήταν ένας κοινός πλανήτης και η ανάδρομη  κίνηση, για παράδειγμα του Άρη, συμβαίνει όταν η Γη προσπερνά τον πλανήτη στην τροχιά της.

Το μοντέλο του Κοπέρνικου  λειτουργούσε εξίσου καλά με τις σφαίρες του Πτολεμαίου.  Όμως ενοχλούσε πολύ τους θεόπνευστους εκπροσώπους της εκκλησίας, γι’ αυτό και συμπεριέλαβαν το έργο του Κοπέρνικου στα απαγορευμένα βιβλία. Ο Μαρτίνος Λούθηρος χαραχτήρισε τον Κοπέρνικο ως «τυχάρπαστο αστρολόγο».

   Η σύγκρουση των δύο απόψεων για το σύμπαν, του γεωκεντρισμού και του ηλιοκεντρισμού, έφτασε στο απόγειο της, χάρη σ’ έναν άνθρωπο, που όπως ο Πτολεμαίος, ήταν συνάμα αστρονόμος και αστρολόγος. Έζησε σε μια εποχή που το ανθρώπινο πνεύμα ήταν σιδηροδέσμιο, όπου ο κόσμος πίστευε ότι υπήρχαν στον ουρανό άγγελοι, δαίμονες και κρυστάλλινες σφαίρες.

Η επιστήμη δεν είχε την παραμικρή ιδέα για τους νόμους που διέπουν την φύση. Όμως ο γενναίος μοναχικός αγώνας αυτού του ανθρώπου, ήταν η σπίθα που προκάλεσε τη φωτιά, της σύγχρονης επανάστασης.

   Ο Γιοχάνες Κέπλερ γεννήθηκε στη Γερμανία το 1571. Σπούδασε στην πρατεσταντική σχολή της επαρχιακής πόλης Μάουλμπρον, για να γίνει κληρικός. Είχε ένα

αυστηρό και πειθαρχημένο τρόπο ζωής. Περνούσε τη μέρα του με προσευχή και μελέτη. Ήταν έξυπνος και αυτό το  χαρακτηριστικό μαζί με το πείσμα του και το ανεξάρτητο πνεύμα του, τον έκανε να απομονωθεί από τους συμμαθητές του. Έτσι έκανε λίγους φίλους, απομονώθηκε στον εαυτό του με τις σκέψεις του, που συχνά αφορούσαν την υποτιθέμενη μικρότητα του, απέναντι στο Θεό. Όμως ο Θεός ήταν γι’ αυτόν η γενεσιουργός δύναμη του κόσμου και ήθελε να μάθει το σχέδιο του, να διαβάσει το νου του.

Αυτή η εμμονή του έμελλε να εμπνεύσει και τα επιτεύγματα του. Ήθελε να απεγκλωβίσει τον εαυτό του και την Ευρώπη ολόκληρη, από τα δεσμά της μεσαιωνικής σκέψης. Την εποχή που έζησε ο Κέπλερ, η αστρονομία και η αστρολογία δεν ήταν διαχωρισμένες. Ο ίδιος περιφρονούσε τους αστρολόγους που ικανοποιούσαν τις ορέξεις των απλών ανθρώπων, χωρίς να έχουν τη γνώση των γενικών και αφηρημένων κανόνων και ήταν υπέρ της ευρέσεως μιας καθορισμένης σχέσεως μεταξύ των ουρανίων φαινομένων και των γήινων γεγονότων. 

Έβλεπε όμως την σύνταξη αστρολογικών προγνώσεων, ως το μόνο δυνατό τρόπο για να μπορεί να ζεί ο ίδιος και να συντηρεί την οικογένεια του. Ο Κέπλερ μελετούσε θεολογία, αρχαία ελληνικά και λατινικά, μουσική και μαθηματικά. Είχε την αίσθηση ότι η γεωμετρία προϋπήρχε της δημιουργίας, είναι ο ίδιος ο Θεός. Ο Κέπλερ σκέφθηκε πως αν ο κόσμος είναι δημιούργημα του Θεού, ίσως θα έπρεπε να ξεκινήσει με τη μελέτη της φυσικής πραγματικότητας. Φαίνεται πως το βιβλίο της φύσης περίμενε 1.500 χρόνια τον αναγνώστη του.

Το 1589 ο Κέπλερ έφυγε από το Μάουλμπρον, για να συνεχίσει τις σπουδές του στο σπουδαίο Πανεπιστήμιο του Τίμπινγκεν. Εκεί ένας καθηγητής του, ο Μίλκεν Μούστλιν, του αποκάλυψε τις επαναστατικές ιδέες του Κοπέρνικου. Μετά το Τίμπινγκεν δεν χειροτονήθηκε, αντίθετα τον κάλεσαν στο Γκρατς της Αυστρίας, για να διδάξει μαθηματικά σε σχολείο. Όμως δεν ήταν καλός καθηγητής. Το πρώτο έτος  η τάξη του είχε μερικούς μαθητές, ενώ το δεύτερο, ελάχιστους. Ένα καλοκαιρινό απόγευμα και ενώ οι μαθητές του ανυπομονούσαν να τελειώσει το μάθημα, οδηγήθηκε σε μια αποκάλυψη, που θα άλλαζε ριζικά το μέλλον της αστρονομίας και του κόσμου.

Ως τότε  ήταν γνωστοί μόνο έξι πλανήτες. Ο Ερμής, η Αφροδίτη, η Γη, ο  Άρης, ο Δίας και ο Κρόνος. Γιατί μόνο έξι; Γιατί όχι είκοσι ή εκατό; Γιατί αυτή η απόσταση στις τροχιές τους; Κανείς δεν είχε θέσει αυτά τα ερωτήματα προηγουμένως.

Ο Κέπλερ σχεδίασε μέσα στο ζωδιακό κύκλο ένα  ισοσκελές τρίγωνο και παρατήρησε σχεδόν τυχαία, ότι ένας μικρότερος κύκλος μέσα στο τρίγωνο είχε την ίδια σχέση με τον εξωτερικό κύκλο, όπως η τροχιά του Δία με την τροχιά του Κρόνου. Μήπως ένας παρόμοιος γεωμετρικός νόμος συνέδεε τις τροχιές των πλανητών;

Ο Κέπλερ θυμήθηκε τα κανονικά στερεά του Πυθαγόρα. Από όλα τα πιθανά τρισδιάστατα σώματα πέντε και μόνο πέντε είχαν πλευρές κανονικών πολυγώνων. Υπήρχαν όμως έξι πλανήτες, γιατί μόνο πέντε κανονικά στερεά; Ο Κέπλερ έκανε τη σκέψη πως δεν μπορούσε να είναι σύμπτωση το γεγονός ότι ο αριθμός των τέλειων πολυέδρων ήταν μικρότερος κατά ένα του αριθμού των (τότε γνωστών) πλανητών. Σε αυτά τα κανονικά στερεά, που το ένα ήταν μέσα στο άλλο, πίστευε ότι είχε ανακαλύψει τα αόρατα υποστηρίγματα για τις σφαίρες των έξι πλανητών. Νόμιζε ότι θα μπορούσε να αποδείξει, ότι οι αποστάσεις των πλανητών από τον Ήλιο, δίνονταν από τις ακτίνες των σφαιρών που είναι εγγεγραμμένες σε τέλεια πολύεδρα, έτσι ώστε η σφαίρα του ενός πλανήτη να είναι και περιγεγραμμένη στο πολύεδρο του εσωτερικού του πλανήτη. Όμως όσο σκληρά και αν προσπάθησε, δουλεύοντας μέρα νύχτα στο εργαστήριο λύνοντας μαθηματικά προβλήματα, τα κανονικά στερεά και οι τροχιές των πλανητών δεν συμφωνούσαν απόλυτα. Γιατί δεν ίσχυε η θεωρία του; 

   Ο Κέπλερ πέρασε ένα μεγάλο μέρος της ζωής του, κυνηγώντας τη γεωμετρική ψευδαίσθηση. Δεν μπορούσε να την εγκαταλείψει ούτε όμως και να την επαληθεύσει. Έφτασε σε τέτοια απογοήτευση, που άρχισε να πιστεύει πως ήταν λάθος οι μελέτες των πλανητών και όχι το μοντέλο με τα στερεά. Ήξερε πως μόνο ένας άνθρωπος είχε πρόσβαση σε πιο ακριβείς μελέτες.

Αυτός ήταν ο Τίχο Μπράχε, που συμπτωματικά είχε γράψει στον  Κέπλερ να συνεργαστούν. Το 1598 το κλίμα καταπίεσης στο Γκρατς της Αυστρίας έφτασε στο αποκορύφωμα του. Ο αρχιδούκας της περιοχής ήθελε να επαναφέρει την καθολική πίστη στην επαρχία του και δήλωνε πως θα προτιμούσε να ερημώσει τη χώρα, παρά να κυβερνά αιρετικούς. Απαγόρευσαν στον κόσμο άλλη πίστη εκτός της καθολικής, όπως και την κατοχή «αιρετικών» βιβλίων. Σε όσους αρνούνταν να ασπαστούν τον καθολικισμό, γινόταν κατάσχεση του 10%  της περιουσίας τους και τους εξόριζαν από τη χώρα με την απειλή του θανάτου.

Ο Κέπλερ προτίμησε την εξορία και ήταν η πρώτη από τις πολλές που ακολούθησαν και στις οποίες τον εξανάγκασαν οι εκπρόσωποι της  θρησκείας της αγάπης. Αποφάσισε να δεχτεί την πρόσκληση του Δανού αστρονόμου και να τον επισκεφθεί στην Πράγα, όπου είχε πρόσφατα ορισθεί αυτοκρατορικός μαθηματικός.

Ο Τίχο Μπράχε ασχολούνταν επι 35 χρόνια με ακριβείς μετρήσεις ενός αρμονικού Σύμπαντος και ο Κέπλερ φιλοδοξούσε να γίνει ένας ισάξιος συνάδελφός του. Ο Μπράχε είχε στην κατοχή του τις καλύτερες παρατηρήσεις, είχε καλούς συνεργάτες, αλλά δεν είχε τον αρχιτέκτονα που να τα συνθέσει όλα. Ήταν αδύνατο να μετατρέψει τις παρατηρήσεις του, σε μια κατανοητή θεωρία του ηλιακού συστήματος. Το ήξερε ότι χρειαζόταν τη βοήθεια του ευφυούς Κέπλερ, μπορούσε όμως να εμπιστευθεί το έργο μιας ζωής σ’ έναν πιθανό αντίπαλο;  Όμως λίγους μήνες μετά την άφιξη του Κέπλερ, ο Μπράχε πέθανε από την υπερβολική αδυναμία του για το φαγητό και το κρασί. Μετά το θάνατο του ο Κέπλερ κατάφερε να αποσπάσει τις παρατηρήσεις του από τη διστακτική οικογένεια του μεγάλου αστρονόμου. Λίγες δεκαετίες πριν την ανακάλυψη του τηλεσκοπίου οι παρατηρήσεις του Μπράχε, ήταν οι πιο ακριβείς που είχαν υπάρξει έως τότε.

   Ο Κέπλερ μελέτησε τις παρατηρήσεις του Μπράχε αρκετά χρόνια και τελικά κατέληξε πως είχε ανακαλύψει τα στοιχεία μιας κυκλικής τροχιάς του Άρη, που ταίριαζαν σε δέκα από τις παρατηρήσεις του Μπράχε. Όμως η χαρά της ανακάλυψης μετατράπηκε γρήγορα σε μελαγχολία, επειδή δύο άλλες παρατηρήσεις του Μπράχε, δεν συμφωνούσαν με την τροχιά του Άρη, με απόκλιση οκτώ λεπτών της μοίρας. Ο Κέπλερ δεν επέτρεψε στον εαυτό του να τα αγνοήσει. Αυτά τα οκτώ λεπτά έδειξαν το δρόμο για την ολική αναθεώρηση της αστρονομίας. Ίσως ήταν πολύ δύσκολο  για τον ίδιο να ξεπεράσει τις βαθιά ριζωμένες μέσα του θρησκευτικές πεποιθήσεις και παραδόσεις. Ένας τέλειος Θεός, μόνο τέλειες κυκλικές τροχιές θα μπορούσε να είχε προβλέψει για τους πλανήτες. Αυτό το επιχείρημα σίγουρα δεν ήταν εφεύρεση της χριστιανικής σκέψης. Παρόμοια επιχειρήματα είχαν διατυπωθεί πολύ πριν, από τον Σωκράτη, τον Πλάτωνα, τον Αριστοτέλη και τους Στωικούς. Και όπως διαπιστώνεται τα ξαναδιατύπωσε σχεδόν αυτούσια ο Θωμάς ο Ακινάτης τον 13ο αιώνα.

   Ο Κέπλερ  λοιπόν κατάλαβε πως ήταν αναγκασμένος να εγκαταλείψει την κυκλική τροχιά, κάτι που κλόνησε την πίστη του στο Θεό, που δημιούργησε την τέλεια ουράνια γεωμετρία. Έκανε πολλά μαθηματικά λάθη, δοκίμασε διάφορες καμπύλες τροχιές και όλα αυτά μαζί τον οδήγησαν στην απόρριψη της σωστής απάντησης. Λίγους μήνες αργότερα μέσα σε πλήρη απόγνωση δοκίμασε για πρώτη φορά τον τύπο για την έλλειψη. Αυτή ήταν η στιγμή της μεγάλης ανατροπής.

Η έλλειψη συμφωνούσε απόλυτα με τις παρατηρήσεις του Μπράχε. Σε αυτή την τροχιά ο Ήλιος δεν είναι στο κέντρο, αλλά βρίσκεται στο ένα εστιακό σημείο της έλλειψης. Όταν ένας πλανήτης βρίσκεται στην πιο μακρινή απόσταση από τον Ήλιο κινείται πιο αργά. Όταν πλησιάζει το κοντινότερο σημείο επιταχύνει.

Ο πρώτος νόμος του Κέπλερ για τις κινήσεις των πλανητών είναι απλός. Οι τροχιές των πλανητών κατά την περιφορά τους γύρω από τον Ήλιο, είναι ελλειπτικές.  Ήλιος βρίσκεται στο ένα εστιακό κέντρο και αποτελεί κοινή εστία για όλες τις πλανητικές τροχιές. Καθώς  ο πλανήτης κινείται στην τροχιά του διανύει σε συγκεκριμένο χρονικό διάστημα ένα συγκεκριμένο πεδίο, που έχει το σχήμα σφήνας. Όταν ο πλανήτης βρίσκεται μακριά από τον Ήλιο, το πεδίο επιμηκύνεται. Όταν είναι κοντά στον Ήλιο το πεδίο κονταίνει και φαρδαίνει. Αν και τα σχήματα αυτών των σφηνών είναι διαφορετικά, ο Κέπλερ ανακάλυψε ότι το εμβαδόν τους είναι ακριβώς το ίδιο.

Αυτή η ανακάλυψη παρείχε ακριβή μαθηματική περιγραφή, για το πως ένας πλανήτης αλλάζει την ταχύτητα του, σε σχέση με την απόσταση του από τον Ήλιο.

Ο δεύτερος νόμος του Κέπλερ λοιπόν μας λέει πως ένας πλανήτης κινείται γύρω από τον Ήλιο στην ελλειπτική τροχιά του, σύμφωνα με τον πρώτο νόμο, αλλά έτσι ώστε, τα εμβαδά που γράφει η ευθεία εκείνη που συνδέει τον  Ήλιο με τον πλανήτη, να είναι ίσα για ίσα χρονικά διαστήματα. Τώρα για πρώτη φορά οι αστρονόμοι μπορούσαν να προβλέψουν ακριβώς τη θέση ενός πλανήτη, σύμφωνα με ένα απλό και αμετάβλητο νόμο. Ασφαλώς και ο δικός μας πλανήτης υπακούει στους ίδιους νόμους. Όταν στέλνουμε διαστημόπλοια στους πλανήτες, όταν εξετάζουμε τις κινήσεις μακρινών γαλαξιών, ανακαλύπτουμε ότι όλο το Σύμπαν υπακούει στους νόμους του Κέπλερ. Μερικά χρόνια αργότερα, ο Κέπλερ διατύπωσε τον τρίτο και τελευταίο νόμο, που συνδέει τις κινήσεις των πλανητών μεταξύ τους και διέπει με ακρίβεια την αρμονία του ηλιακού συστήματος.

Ανακάλυψε δηλαδή μια απλή μαθηματική σχέση, ανάμεσα στην τροχιά ενός πλανήτη και τη μέση ταχύτητα με την οποία κινείται γύρω από τον Ήλιο. Έτσι επιβεβαίωσε την σκέψη του, ότι πρέπει να υπάρχει μια δύναμη στον Ήλιο, που κινεί τους πλανήτες, μεγαλύτερη για τους κοντινούς που κινούνται γρήγορα και μικρότερη για τους μακρινούς που κινούνται αργά. Αργότερα ο Ισαάκ Νεύτων εξακρίβωσε ότι αυτή η δύναμη είναι η βαρύτητα και απάντησε σ’ αυτό το θεμελιώδες ερώτημα.

Ο τρίτος νόμος του Κέπλερ (νόμος της αρμονίας) μας λέει ότι το τετράγωνο της περιόδου των πλανητών, δηλαδή του χρόνου που χρειάζονται για να διανύσουν μια τροχιά, είναι ανάλογο με τη μέση απόσταση τους από τον Ήλιο, υψωμένη στην τρίτη. Επομένως όσο πιο μακριά είναι ένας πλανήτης από τον Ήλιο τόσο πιο αργά κινείται, αλλά σύμφωνα με ένα ακριβή μαθηματικό νόμο. Ο Κέπλερ ήταν ο πρώτος στην ιστορία της ανθρωπότητας που κατανόησε σωστά και ποσοτικά, τον τρόπο που κινούνται οι πλανήτες και λειτουργεί το ηλιακό σύστημα.

Ο άνθρωπος που αναζητούσε την αρμονία στο Σύμπαν, έζησε σε μια εποχή όπου η διχόνοια επικρατούσε στη Γη. Σε λίγο άρχισε ο καταστροφικός τριακονταετής πόλεμος (1618 - 1648), που κόστισε τη ζωή σε εκατομμύρια ανθρώπους. Η σύγκρουση που και οι δύο πλευρές θεωρούσαν ιερό πόλεμο, ήταν ουσιαστικά η εκμετάλλευση της θρησκευτικής μισσαλοδοξίας, από τους ελέω Θεού διψασμένους για γη και εξουσία.

Ο ολέθριος αυτός πόλεμος βύθισε στο πένθος ολόκληρη την Ευρώπη. Τις μεγαλύτερες συμφορές έζησαν οι κάτοικοι των γερμανικών περιοχών, αφού τα κυριότερα γεγονότα του πολέμου διαδραματίστηκαν στον τόπο τους. Σ’ ολόκληρο τον πλανήτη από το μακρινό παρελθόν έως και σήμερα εκατομμύρια ανθρώπων θυσιάζονται στο βωμό των θρησκευτικών ιδεολογιών που υποκριτικά προτάσσουν  την αγάπη για τον πλησίον, την ομόνοια και τη δικαιοσύνη.  Ίσως στο μακρινό μέλλον ο ανθρώπινος πολιτισμός να  υιοθετήσει, σε παγκόσμιο επίπεδο, έναν τέτοιο ορθολογικό τρόπο σκέψης, ώστε οι θρησκευτικές δοξασίες των αρχαιότερων πολιτισμών, να γίνονται αντιληπτές από τους ιστορικούς της εποχής τους, σαν μυθόπλαστες ανοησίες και συγχρόνως επικίνδυνες  πνευματικές ασθένειες.

Ο Κέπλερ έχασε τη γυναίκα του και το μικρό του γιο, από μια επιδημία που εξαπλώθηκε από το στρατό, ενώ παράλληλα αφορίστηκε από τη Ληθουριανή Εκκλησία, για τις αντίθετες απόψεις του στα θέματα πίστης. Το μίσος και η παράνοια απλώθηκαν παντού κυριεύοντας τους αδυνάτους. Εξιλαστήρια θύματα, κυρίως ήταν μοναχικές γυναίκες που κατηγορήθηκαν για μαγεία.

Ο Κέπλερ πίστευε πραγματικά πως μια μέρα ο άνθρωπος, θα έστελνε ουράνια σκάφη με πανιά προσαρμοσμένα στον άνεμο των αιθέρων, με εξερευνητές που δεν θα φοβούνταν την απεραντοσύνη του Σύμπαντος. Μελέτησε τη Σελήνη και την συνέκρινε έντονα με τη Γη, όπως είχε κάνει και ο Πλούταρχος, έδωσε όμως διαφορετική ερμηνεία δηλώνοντας ότι οι φωτεινές περιοχές της σεληνιακής επιφάνειας ήταν θάλασσες. Υποστήριζε πως η Σελήνη ήταν ένας κατοικημένος κόσμος και υπέθετε πως οι Σεληνίτες είχαν μεγαλύτερα σώματα και ανθεκτικότερη κράση από τους γήινους, λόγω των μεγάλων σεληνιακών ημερών.

Ο ίδιος υπογράμμιζε χαρακτηριστικά: «Εάν υπάρχουν σφαίρες στο ουρανό παρόμοιες με τη δική μας... τότε πως είναι δυνατόν τα πάντα να υπάρχουν για χάρη των ανθρώπων; Πως μπορούμε να είμαστε κύριοι των δημιουργημάτων του Θεού;»

Την ίδια εποχή στη Γαλλία, ο συγγραφέας Gyrano de Bergerac στο έργο του ¨Ταξίδι στη Σελήνη¨ επισήμανε: «Ας προσθέσουμε σ’ αυτό και τον ανυπόφορο εγωισμό των ανθρώπων που πιστεύουν ότι η φύση φτιάχτηκε ειδικά γι’ αυτούς και πως ο Ήλιος λάμπει μόνο για να ωριμάζει τα μούσμουλα ή να μεγαλώνει τα λάχανα τους».

   Πριν από τον Κέπλερ η αστρονομία συνδεόταν ελάχιστα με τη φυσική πραγματικότητα. Με τον Κέπλερ εμφανίστηκε η άποψη ότι μια φυσική δύναμη κινεί τους πλανήτες στις τροχιές τους. Ήταν ο πρώτος που συνέδεσε την τολμηρή φαντασία με ακριβείς μετρήσεις για το Σύμπαν. Άλλαξε τα πάντα και άνοιξε στις νέες γενιές των ανθρώπων το δρόμο για τα άστρα. Ο Κέπλερ έκανε ένα πραγματικό άλμα, προτίμησε τη σκληρή αλήθεια, από τις αγαπημένες του ψευδαισθήσεις.

Αυτή είναι η καρδιά της επιστήμης.

                                                                                

                                                                              

 

                                                   «Ένα σκοτάδι το Σύμπαν

                                                   σαν πέπλο έχει καλύψει,

                                                   κι εμείς το φως της λογικής

                                                   να στέρξουμε μη σβήσει»

                    

                                                            Βολταίρος

 

Πηγές:

Λεξικό της Αστρονομίας Κ.Μαυρομάτη
Μεγάλη Ελληνική Εγκυκλοπαίδεια Π. Δρανδάκη
Εγκυκλοπαίδεια του Σύμπαντος Carl Sagan
Τα παιδιά του Ήλιου Andre Brahic                               
Είμαστε μόνοι; Paul Davies
Ελλαδική Εγκυκλοπαίδεια

www.nea-acropoli.gr

 

 

<

Χρόνος εκτέλεσης : 0.082 δευτερόλεπτα